قرارداد فقط متنی برای ثبت یک توافق نیست؛ قرار است دقیقاً مشخص کند هر طرف چه تعهدی دارد، چه چیزی دریافت می‌کند، چه زمانی باید تعهد خود را انجام دهد و اگر شرایط مطابق توافق پیش نرفت، چه راهکاری وجود دارد.
بسیاری از مشکلات قراردادی زمانی ایجاد می‌شوند که تعهدات به‌صورت کلی نوشته شده‌اند، مسئولیت هر طرف مشخص نیست، زمان‌بندی روشنی وجود ندارد یا برای تخلف از تعهد، ضمانت اجرای مناسبی در نظر گرفته نشده است.
به همین دلیل، تنظیم قرارداد نباید صرفاً به نوشتن چند بند حقوقی محدود شود. قرارداد باید متناسب با موضوع معامله یا همکاری، منافع طرفین، تعهدات واقعی و ریسک‌های همان رابطه تنظیم شود.
دکتر حسن کاویانی، وکیل پایه یک دادگستری در تهران، در زمینه تنظیم و بررسی قرارداد، متن قرارداد را با توجه به موضوع توافق و شرایط طرفین بررسی می‌کند و تلاش می‌شود حقوق، تعهدات و ضمانت اجراهای قراردادی تا حد امکان روشن و قابل اجرا تنظیم شوند.
وظیفه وکیل در تنظیم قرارداد فقط انتخاب عبارت‌های حقوقی نیست.
پیش از نوشتن قرارداد باید مشخص شود طرفین دقیقاً برای چه موضوعی توافق کرده‌اند، چه تعهداتی دارند، چه مبالغی باید پرداخت شود، اجرای تعهدات در چه زمانی انجام می‌شود و در صورت تغییر شرایط یا تخلف یکی از طرفین، چه راهکاری باید در قرارداد پیش‌بینی شود.
در تنظیم یک قرارداد می‌توان موضوعاتی مانند این موارد را بررسی و تعیین کرد:
هدف این نیست که قرارداد را با بندهای زیاد و پیچیده پر کنیم؛ هدف، روشن کردن نقاطی است که می‌توانند در آینده منشأ اختلاف شوند.
گاهی یک قرارداد در ظاهر کامل و رسمی به نظر می‌رسد، اما یک عبارت مبهم می‌تواند در زمان اجرا باعث اختلاف جدی شود.
برای مثال، اگر در قرارداد نوشته شود «مبلغ در زمان مناسب پرداخت خواهد شد»، مشخص نیست زمان مناسب دقیقاً چه زمانی است. یا اگر نوشته شود «در صورت تأخیر، خسارت پرداخت می‌شود» اما میزان، مبنای محاسبه و شرایط آن مشخص نباشد، ممکن است در زمان اختلاف، همین بند محل بحث قرار گیرد.
قانون مدنی نیز آثار قرارداد را فقط به مواردی که صراحتاً در قرارداد نوشته شده محدود نمی‌کند. مطابق ماده ۲۲۰، طرفین علاوه بر مفاد صریح قرارداد، نسبت به نتایجی که بر اساس عرف و عادت یا قانون از عقد ایجاد می‌شود نیز متعهد هستند.
بنابراین در تنظیم قرارداد باید هم متن توافق و هم آثار حقوقی آن مورد توجه قرار گیرد.
لازم نیست فقط زمانی سراغ وکیل بروید که قرارداد پیچیده یا مبلغ آن بسیار بالا باشد. بررسی حقوقی قرارداد به‌خصوص در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که:
در چنین شرایطی، بررسی قرارداد قبل از امضا معمولاً فرصت بیشتری برای اصلاح ریسک‌ها ایجاد می‌کند؛ در حالی که پس از امضای قرارداد، تغییر مفاد آن معمولاً به توافق و شرایط حقوقی جدید نیاز دارد.
وقتی قراردادی برای بررسی ارائه می‌شود، صرفاً غلط‌های حقوقی یا نگارشی آن بررسی نمی‌شود.
موضوع اصلی این است که مشخص شود:
این نوع بررسی می‌تواند پیش از امضا، نقاط مبهم یا پرریسک قرارداد را مشخص کند.
در قراردادهای مهم، تعیین ضمانت اجرای روشن برای تعهدات می‌تواند نقش مهمی در کاهش اختلافات آینده داشته باشد. برای مثال، طرفین می‌توانند متناسب با موضوع قرارداد درباره مواردی مانند:
توافق کنند.
ماده ۲۲۱ قانون مدنی نیز در شرایط مقرر، مسئولیت ناشی از تخلف از تعهد را مورد توجه قرار داده است. همچنین ماده ۲۳۰ قانون مدنی درباره توافق طرفین نسبت به مبلغ خسارت قراردادی اهمیت دارد. اما ضمانت اجرا باید متناسب با تعهدی باشد که از آن حمایت می‌کند.
نوشتن یک وجه التزام سنگین بدون توجه به نحوه وقوع تخلف، زمان آن و ارتباطش با سایر بندهای قرارداد، لزوماً قرارداد را قوی‌تر نمی‌کند.
وجه التزام یکی از بندهایی است که در بسیاری از قراردادها اهمیت زیادی دارد، اما عبارت آن باید دقیق باشد. برای مثال، اگر هدف این است که برای تأخیر در انجام یک تعهد مبلغ مشخصی تعیین شود، باید روشن باشد:
در نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز درباره ماده ۲۳۰ و نحوه برخورد با وجه التزام، بر اهمیت قصد مشترک طرفین و مفاد واقعی قرارداد تأکید شده است. بنابراین نمی‌توان بدون دیدن متن قرارداد، برای همه قراردادها یک فرمول یکسان ارائه کرد.
خدمات وکیل تنظیم قرارداد می‌تواند متناسب با موضوع، برای قراردادهای مختلف اشخاص و کسب‌وکارها مورد استفاده قرار گیرد.
از جمله:
قراردادهای مربوط به خرید و فروش کالا، دارایی، تجهیزات یا سایر موضوعات، با توجه به موضوع معامله، نحوه پرداخت، تحویل و تعهدات طرفین.
قراردادهای مشارکت میان اشخاص یا کسب‌وکارها که در آنها سهم طرفین، آورده، نحوه مدیریت، سود و زیان، تعهدات و شرایط خروج اهمیت دارد.
در قراردادهای پیمانکاری، موضوع پروژه، محدوده کار، زمان‌بندی، مبلغ، نحوه پرداخت، تحویل، تضمین‌ها، تأخیر و مسئولیت طرفین باید تا حد امکان روشن باشد.
قراردادهای ارائه خدمات، مشاوره، پشتیبانی، بازاریابی، مدیریت و سایر همکاری‌های خدماتی که در آنها حدود مسئولیت و خروجی مورد انتظار باید مشخص شود.
قراردادهای همکاری میان اشخاص یا شرکت‌ها که در آنها سهم و وظایف طرفین، مالکیت اطلاعات، درآمد، هزینه‌ها و نحوه پایان همکاری اهمیت دارد.
در قراردادهای اجاره نیز مشخص بودن مدت، مبلغ، نحوه پرداخت، تعهدات طرفین و شرایط پایان رابطه قراردادی اهمیت دارد.
از قراردادهای تأمین و توزیع تا نمایندگی، فروش، همکاری و سایر روابط تجاری که بسته به موضوع فعالیت، نیازمند بررسی دقیق حقوقی هستند.
این فهرست محدود به چند عنوان مشخص نیست؛ نوع قرارداد و شرایط واقعی رابطه طرفین تعیین می‌کند چه مواردی باید در متن قرارداد پیش‌بینی شود.
در قراردادهای پیمانکاری، یک جمله کلی درباره «انجام پروژه» معمولاً کافی نیست. باید مشخص شود:
موضوع کار دقیقاً چیست؟
زمان شروع و پایان چگونه تعیین می‌شود؟
مراحل تحویل چگونه است؟
مبلغ و نحوه پرداخت چیست؟
تأخیر چگونه محاسبه می‌شود؟
تضمین‌ها چه شرایطی دارند؟
مسئولیت تأخیر یا نقص کار با چه کسی است؟
شرایط خاتمه یا فسخ چگونه است؟
اختلافات از چه طریقی حل می‌شوند؟
این موضوعات بسته به نوع پروژه می‌تواند بسیار تخصصی‌تر شود؛ بنابراین تنظیم قرارداد پیمانکاری باید متناسب با ماهیت واقعی پروژه انجام شود، نه با یک متن عمومی و تکراری. این بخش را عمداً در این صفحه در حد معرفی خدمت نگه می‌داریم؛ چون بعداً می‌توانیم یک مقاله مستقل با موضوع «نکات مهم تنظیم قرارداد پیمانکاری» ایجاد کنیم و از این صفحه به آن لینک بدهیم.
در قراردادهای مشارکت، اختلاف معمولاً فقط درباره میزان سرمایه اولیه نیست. موضوعاتی مانند:
می‌توانند در آینده اهمیت پیدا کنند.
به همین دلیل، در تنظیم قرارداد مشارکت باید رابطه واقعی طرفین و مدل همکاری آنها مشخص باشد و سپس مفاد قرارداد متناسب با همان رابطه نوشته شود.
ممکن است یک نمونه قرارداد برای موضوعی مشابه پیدا کنید، اما شباهت موضوع به معنی یکسان بودن شرایط حقوقی نیست. قرارداد باید متناسب با طرفین، موضوع توافق، مبلغ، نحوه اجرا، تعهدات و ریسک‌های همان رابطه تنظیم شود.
یک نمونه آماده ممکن است بندی داشته باشد که برای یک قرارداد مناسب است اما برای قرارداد دیگر نه؛ یا ممکن است موضوع مهمی که در توافق شما وجود دارد، اصلاً در نمونه مورد استفاده پیش‌بینی نشده باشد.
به همین دلیل، استفاده از نمونه قرارداد می‌تواند نقطه شروع باشد، اما در قراردادهای مهم، بررسی و تطبیق متن با شرایط واقعی طرفین اهمیت بیشتری دارد.
قرارداد باید در چارچوب قوانین و مقررات لازم‌الاجرا تنظیم شود؛ اما این به معنی آن نیست که قانون برای همه روابط قراردادی یک متن آماده در اختیار طرفین گذاشته است. ماده ۱۰ قانون مدنی در چارچوب شرایط قانونی، اصل آزادی قراردادها و اعتبار توافقات خصوصی را به رسمیت می‌شناسد و ماده ۱۹۰ نیز شرایط اساسی صحت معاملات را مشخص می‌کند.
در نتیجه، تنظیم قرارداد صرفاً کنار هم قرار دادن بندهای قانونی نیست؛ بخش مهم کار، طراحی توافق متناسب با نیاز واقعی طرفین در چارچوب قانون است.
خیر. در بسیاری از قراردادها، پیوست‌ها و اسناد مرتبط می‌توانند بخشی از رابطه قراردادی را تشکیل دهند. برای مثال:
ممکن است برای فهم کامل تعهدات طرفین ضروری باشند.
به همین دلیل، اگر برای بررسی قرارداد مراجعه می‌کنید، بهتر است متن کامل قرارداد به همراه پیوست‌ها و اسناد مرتبط ارائه شود.
در بسیاری از روابط قراردادی، طرفین می‌توانند با توافق جدید، مفاد قرارداد را تغییر دهند یا برای آن الحاقیه تنظیم کنند؛ اما نحوه این تغییر و آثار آن باید متناسب با قرارداد اصلی بررسی شود. به‌خصوص زمانی که تغییر مربوط به:
باشد، بهتر است تغییرات به شکل روشن و قابل استناد تنظیم شود.
این موضوع با دعاوی قراردادی متفاوت است؛ در این صفحه تمرکز ما بر پیشگیری و تنظیم صحیح رابطه قراردادی است. اگر قرارداد قبلاً منعقد شده و اکنون درباره اجرای آن اختلاف ایجاد شده باشد، موضوع در حوزه دعاوی قراردادی قرار می‌گیرد.
فرآیند تنظیم قرارداد را نمی‌توان برای همه قراردادها کاملاً یکسان در نظر گرفت، اما معمولاً این مسیر طی می‌شود:
۱. شناخت موضوع و هدف قرارداد: ابتدا مشخص می‌شود طرفین برای چه موضوعی قصد انعقاد قرارداد دارند و هدف اصلی توافق چیست.
۲. بررسی شرایط طرفین: مشخصات، سمت، اختیارات و نقش هر یک از طرفین در قرارداد بررسی می‌شود.
۳. مشخص کردن تعهدات: تعهدات اصلی، زمان انجام، نحوه اجرا و مسئولیت هر طرف روشن می‌شود.
۴. طراحی ضمانت اجرا: برای تعهدات مهم، ضمانت‌اجراهای متناسب با ماهیت قرارداد در نظر گرفته می‌شود.
۵. بررسی ریسک‌های حقوقی: ابهام‌ها، تعارض بندها، مسئولیت‌های نامشخص و شرایطی که می‌توانند در آینده محل اختلاف شوند بررسی می‌شوند.
۶. تنظیم یا اصلاح متن نهایی: سپس از مشخص شدن چارچوب توافق، متن قرارداد تنظیم یا نسخه موجود اصلاح می‌شود.
۷. بازبینی نهایی: پیش از امضا، متن نهایی و پیوست‌های آن یک‌بار دیگر بررسی می‌شوند تا نسخه‌ای که طرفین امضا می‌کنند با توافق نهایی آنها مطابقت داشته باشد.
بله، به‌خصوص اگر قرارداد از طرف مقابل دریافت شده باشد و شما صرفاً برای امضا آن را در اختیار دارید. در چنین شرایطی، بررسی باید فقط روی غلط‌های متن متمرکز نباشد؛ بلکه مشخص شود:
چه تعهداتی بر عهده شما قرار گرفته است؟
چه مسئولیت‌هایی برای طرف مقابل تعیین شده؟
آیا ضمانت اجراها متوازن هستند؟
آیا شرایط فسخ یا خاتمه قرارداد روشن است؟
آیا بندی وجود دارد که اختیار یا مسئولیت قابل توجهی به طرف مقابل بدهد؟
این نوع بررسی پیش از امضا با تنظیم قرارداد از صفر متفاوت است، اما هر دو در حوزه خدمات قراردادی قرار می‌گیرند.
اگر قرار است قرارداد مهمی را امضا کنید، در حال شروع یک همکاری هستید، قصد مشارکت یا سرمایه‌گذاری دارید، قراردادی از طرف مقابل دریافت کرده‌اید یا می‌خواهید یک رابطه تجاری را به شکل مشخص و قابل استناد تنظیم کنید، بررسی حقوقی قرارداد می‌تواند پیش از امضا نقاط مهم و ریسک‌های احتمالی را روشن کند.
در این مرحله هدف، پیش‌بینی نتیجه یک اختلاف قضایی نیست؛ هدف این است که تا حد امکان، موضوعاتی که می‌توانند بعداً باعث اختلاف شوند، از ابتدا روشن و دقیق تنظیم شوند.
وکیل تنظیم قرارداد بیشتر در مرحله قبل از ایجاد اختلاف وارد می‌شود؛ یعنی قرارداد را تنظیم، بررسی یا اصلاح می‌کند تا تعهدات و ضمانت‌اجراها روشن باشند. اما دعاوی قراردادی مربوط به زمانی است که اختلاف درباره قرارداد ایجاد شده و نیاز به پیگیری حقوقی وجود دارد.
بله. بررسی قرارداد موجود یکی از خدمات قراردادی است. متن کامل قرارداد و در صورت وجود، پیوست‌ها و اسناد مرتبط باید بررسی شوند.
نمی‌توان یک بند را برای همه قراردادها مهم‌ترین دانست. موضوع قرارداد، تعهدات، مبلغ، زمان‌بندی، ضمانت اجرا، شرایط خاتمه و حل اختلاف، بسته به نوع قرارداد اهمیت متفاوتی دارند.
در بسیاری از موارد، تغییر مفاد قرارداد با توافق طرفین و تنظیم الحاقیه یا توافق جدید امکان‌پذیر است؛ اما شرایط آن باید با توجه به قرارداد اصلی و موضوع تغییر بررسی شود.
در این حالت موضوع از مرحله صرفاً «تنظیم قرارداد» وارد حوزه دعاوی و اختلافات قراردادی می‌شود و نوع اقدام حقوقی باید بر اساس متن قرارداد، تعهدات و اتفاقات رخ‌داده مشخص شود.
بله، در صورت مشخص بودن موضوع توافق و شرایط طرفین، قرارداد می‌تواند بر اساس نیاز واقعی آنها تنظیم شود.
اگر قصد امضای یک قرارداد مهم را دارید، قراردادی از طرف مقابل دریافت کرده‌اید یا می‌خواهید رابطه کاری، تجاری یا مالی خود را در قالب یک قرارداد روشن و قابل استناد تنظیم کنید، می‌توانید پیش از امضا برای بررسی حقوقی آن اقدام کنید.
دکتر حسن کاویانی، وکیل پایه یک دادگستری در تهران، با بررسی موضوع توافق، شرایط طرفین و متن قرارداد، در تنظیم، بررسی و اصلاح قراردادهای متناسب با موضوع همکاری یا معامله خدمات حقوقی ارائه می‌دهد.
هدف از این بررسی، صرفاً نوشتن یک متن رسمی نیست؛ بلکه تلاش می‌شود تعهدات، مسئولیت‌ها، ضمانت اجراها و شرایط مهم رابطه قراردادی تا حد امکان روشن و دقیق مشخص شوند.
تهران٬ پاسداران
حسن کاویانی، وکیل پایه یک دادگستری در تهران با ارائه خدمات تخصصی در زمینه مشاوره حقوقی، دعاوی ملکی، دعاوی خانواده، تنظیم قراردادها و دفاع مؤثر از حقوق موکلان بر پایه تجربه، تخصص و پیگیری مستمر.
این سایت متعلق به دکتر حسن کاویانی وکیل پایه یک دادگستری میباشد.
